تومور هیپوفیز، شناسایی و درمان سریع

 

غده هیپوفیز یک غده کوچک در اندازه نخود است که نقشی مهم در تنظیم کارکردهای حیاتی بدن ایفا می کند. در صورتی که غده هیپوفیز دچار تومور هیپوفیز شود کارکردهای کلی بدن و سلامت عمومی ما به خطر می افتند. تومورهای هیپوفیز در بزرگسالان بیشتر مشاهده و تشخیص داده می شوند. تومورهای هیپوفیز به طور معمول جزو تومورهای خوش خیم طبقه بندی می شوند. به نظر دکتر محسن القاسی، یکی از جراحان مغز و اعصاب تهران در ساختمان پزشکان امید واقع در خیابان ملاصدار از جمله سرطان ها و تومورهای بدخیم بسیار نادر، تومور هیپوفیز است که ممکن است بسیاری از جراحان مغز و اعصاب در دوران حرفه ای خود با آن مواجه نشوند. با توجه به ساختار میکروسکوپی و پیپچیده تومور هیپوفیز، در صورت وجود توده و یا تومور در هر ناحیه از این غده، طیف کاملاً متفاوتی از علایم و عوارض ممکن است ایجاد شود. در صورت داشتن علایم تومور هیپوفیز لازم است هر چه سریعتر برای معاینات تشخیصی و انتخاب بهترین شیوه درمانی به جراحان زبده مغز و اعصاب مراجعه فرمایید.

غده هیپوفیز چیست و در کجا قرار دارد؟

غده هیپوفیز، به عنوان یکی از ساختارهای مغزی غده مانند می باشد. اندازه غده هیپوفیز تقریباً بین نخود تا فندق است. از دیدگاه آناتومی محل غده هیپوفیز زیر مخ و داخل حفره استخوان اسفنوئید یا شب پره است. به طور ساده و خلاصه، وظیفه اصلی غده هیپوفیز نظارت و تنظیم کلیه اعمال حیاتی بدن می باشد طبق برآوردهای تخصصی صورت گرفته، در تیپ های بدنی مختلف وزن غده هیپوفیز بین 0/5 تا 1/5 گرم در مردان و زنان و نژادهای گوناگون متغیر است.

غده هیپوفیز چیست؟

در حوزه جراحی مغز و اعصاب به غده هیپوفیز غده رهبر نیز گفته می شود، چون در کنار فعالیت ترشحی و تولید تعداد زیادی از هورمون ها به هدایت سایر غدد درون ریز و برون ریز بدن و تنظیم چرخه های مختلف بدنی مشغول استاز نظرگاه جراحان و متخصصان مغز و اعصاب، غده هیپوفیز که در بخش زین ترکی مغز و درست در محدوده پشتی ناحیه پل بینی واقع شده دارای دو بخش اصلی پشتی و جلویی است. غده هیپوفیز به بخش دیگری از مغز به نام غده هیپوتالاموس متصل است. بخش پیشین غده هیپوفیز با رگ های خونی کوتاهی به مغز متصل است. بخش پشتی غده هیپوفیز را می توان در حقیقت بخشی از مغز دانست. بخش خلفی (پشتی) غده هیپوفیز هورمون هایی را ترشح می کند که مستقیماً توسط فرامین مغزی وارد جریان خون می شود.

عملکرد غده هیپوفیز در بدن انسان چگونه است؟

تعادل درونی (هومئوستازی) و وضعیت محیط فیزیولوژیک داخلی در بدن ما به طور مداوم در شبانه روز در حال تغییر است. موارد عمده تغییر فیزیولوژی داخلی بدن انسان شامل ضربان قلب، قدرت ضربان قلب، میزان فشارخون سیستولیک و دیالستولیک، سطح هورمون های جنسی، سطح هوشیاری و حتی میزان دمای بدن ما همیشه در پاسخ به وضعیت محیط پیرامون ما تغییر می نمایند. بدن موجودات زنده به شکلی همیشگی و پیوسته در حال سنجش و ارزیابی کارکردهای حیاتی خود می باشد. در عین حال بدن نسبت به تمامی تغییرات درونی و بیرونی پاسخ داده و بطور تکاملی و مداوم این تعاد درونی را حفظ می نماید.

از جمله بخش های مهم حفظ تعادل درونی بدن، غده هیپوفیز است. غده هیپوفیز به همراه سایر بخش های مغز همچون هیپوتالاموس، ساقه مغز، مخچه، هسته سیاه و… تشکیل دهنده نظام کنترل عصبی عمده برای بسیاری از چرخه های شبانه روزی بدن موجودات زنده محسوب می شود. این چرخه اصلی غده هیپوفیز و سایر هسته های قاعده ای مغز، کنترل کننده فعالیت سایر غده ها، اندام ها، ارگان ها، و چرخه های هورمونی هستند و از طریق گردش خون و یا پالس های عصبی به دیگر بخش های بدن نظارت خود را اعمال می نمایند.

 

عملکرد غده هیپوفیز

به گفته دکتر محسن القاسی جراح مغز و اعصاب جوان کشور، عمده فعالیت هایی که از طریق غده هیپوفیز انجام می شود ابتدا در غده دیگری به نام غده هیپوتالاموس که به هم چسبیده اند، شروع می گردد. ابتدای امر، غده هیپوتالاموس از پیام های عصبی و شیمیایی دریافتی از بخش های مختلف مغز و بدن را دریافت و پردازش می کند. درگام بعدی، غده هیپوتالاموس با همراهی و کمک غده هیپوفیز این پیام ها را اصلاح و تنظیم می نماید. در گام سوم، وظیفه اصلی غده هیپوفیز شروع می شود. هورمون های مترشحه از غده هیپوفیز غدد درون ریز بدن (غدد آندوکرین) را وادار به فعالیت می نمایند.

به عنوانی یکی از نمونه های معروف و آشنا از فعالیت مشترک غده هیپپوتالاموس و غده هیپوفیز می توان عملکرد و ترشح هورمون های غده تیروئید در گردن در دو طرف نای را مثال زد. یکی از هورمون های اصلی برای غده تیروئید هورمونی به نام TRH (هورمون آزادکننده تیروئید) است که توسط غده هیپوتلاموس تولید و رهاسازی می شود. هورمون TRH ترشح شده از غده هیپوتالاموس به غده هیپوفیز رفته و هیپوفیز را وادار به ساخت و ترشح TSH  (هورمون تحریک کننده تیرویید)  می نماید. هورمون TSH نیز از طریق جریان خون به غده تیروئید رفته و موجب تحریک تولید هورمون های T3 و T4 توسط غده تیروئید می شود. وقتی میزان T3 و T4 در خون افزایش یابند هورمون های تحریک کننده هیپوفیز و تیروئید به تبع آن در حلقه بازخوردی منفی کاهش می یابند.

غده هیپوفیز چه بخش هایی دارد؟

از نظر نورو آناتومی مغز، غده هیپوفیز شامل سه بخش است. اما از نظر کارکردی این غده شامل دو بخش اصلی به نام غده هیپوفیز پیشین و غده هیپوفیز پسین می باشد. هر یک از این دو بخش اصلی در غده هیپوفیز دارای عملکردهایی خاص و متفاوت از یکدیگر هستند و به منظور خاصی در بدن فعالیت می کنند. بر اساس متون تخصصی نورو آناتومی بین المللی، تومورهای هیپوفیز به شکلی نادر بخش هیپوفیز پسین به وجود می آیند.

 

بخش های غده هیپوفیز

بخش هیپوفیز پیشین

بخش عمده ای از انواع تومور هیپوفیز در مغز در بخش جلویی و بزرگتر غده هیپوفیز ایجاد می شوند. این بخش از غده هیپوفیز مسئول تولید هورمون هایی است که فعالیت سایر غدد درون ریز بدن را تنظیم می نمایند:

هورمون پرولاکتین

هورمون پرولاکتین که از غده هیپوفیز ترشح می شود، هنگام فعالیت منجر به تولید شیر در پستان زنان می شود. ساز و کار فعالیت هورمون پرولاکتین در بدن مردان هنوز ناشناخته مانده است.

سوماتوتروپین (هورمون رشد/ GH)

هورمون رشد مترشحه از غده هیپوفیز که با نام سوماتوتروپین نیز در بین مردم شناخته می شود، عامل رشد و تحریک کننده فرآیندهای رشدی و بلوغی در دوره کودکی و نوجوانی است. اگر هورمون سوماتوتروپی بیش از حد ترشح شود کودکان بسیار بلند قد خواهند شد که در این وضعیت سندرمی به نام بیماری ژیگانتیسم (جایگانتیزم) پیش می آید. در مقابل، به طور عمده در بزرگسالان میزان اندکی از هورمون رشد سوماتوتروپین تولید می شود. در صورتی که افزایش بیش از حد هورمون سوماتوتروپین در بزرگسالی اتفاق بیافتد، فرد مبتلا به سندرم آکرومگالی خواهد شد.

 هورمون زرده‌ ساز (LH) و هورمون محرک فولیکول (FSH)

هورمون های زرده ساز و محرک فولیکول که با نام گنادوتروپین ها نیز شناخته شده اند، هم در مردان و هم در زنان ترشح می شوند. هورمون های گنادوتروپین در زنان بر تخمدان ها تاثیر داشته و فرآیندهای تخمک گذاری، سیکل قاعدگی ماهانه و تولید هورمون های استروژن و پروژسترون را بر عهده دارند. طبق بررسی های تخصص اندوکرینولوژی، در مردان نیز هورمون های زرده ساز و محرک فولیکول تولید تستوسترون و اسپرم در بیضه ها را کنترل می نمایند.

هورمون محرک غده تیروئید (TSH)

هورمون محرک غده تیروئید که با نام تیروتروپین نیز معروف شده است، نقش تحریکی برای غده تیروئید از جت تولید هورمون تیروکسین (T3 و T4) است. هورمون تیروکسین در بدن موجودات نقش تنظیم کننده متابولیسم (سوخت و ساز بدن) را دارد. افزایش سطح هورمون تیروکسین در خون منجر به مشکلات و عوارض متعددی می شود که با نام عمومی سندرم هایپر تیروئیدیزم شناخته شده است.

هورمون آدرینو کورتیکوتروفیک (ACTH)

هورمون ACTH (آدرینوکورتیکوتروفیک) که با نام کورتیکو تروپین نیز شناخته می شود، وظیفه تحریک غده فوق کلیه برای تولید و ترشح هورمون های استروئیدی همچون کورتیزول را بر عهده دارد. در صورت افزایش بیش از حد هورمون آدرینو کورتیکوتروفیک ACTH بیماری/ سندرم کوشینگ رخ خواهد داد که علامت بارز آن افزایش وزن ناخواسته و ناگهانی است.

غده هیپوفیز چه بخش هایی دارد؟

بخش هیپوفیز پسین

بخش هیپوفیز پسین در حقیقت قطعه کوچکتر پشتی غده هیپوفیز است که از نظر آناتومی عصبی مغز دنباله و ادامه بافت عصبی مغزی از غده هیپوتالاموس به شمار می آید. طبق گفته دکتر محسن القاسی جراح تومورهای قاعده جمجمه و هیپوفیز در تهران، بخش خلفی (پشتی) غده هیپوفیز محل ذخیره سازی هورمون هایی است که توسط غده هیپوتالاموس تولید شده اند. معروفترین هورمون های موجود در بخش هیپوفیز پسین هورمون های وازوپرسین و اکسی توسین هستند. این هورمون ها در صورت نیاز از غده هیپوفیز پسین به داخل جریان خون ترشح خواهند شد.

هورمون اکسی توسین (oxytocin)

هورمون اوکسی توسین که با نام هورمون عشق یا هورمون رفتار اجتماعی هم شناخته می شود، چندین جنبه عملکردی دارد. هورمون اکسی توسین در زنان منجر به انقباض رحمی در انتهای بارداری و حین زایمان و همچنین، رها سازی شیر در غدد شیری پستان ها برای شیردهی به فرزندان می شود. افزون بر این، مشخص شده است که هورمون اوکسی توسین در کاهش خشونت، بهبود کیفیت و افزایش روابط اجتماعی، و نیز افزایش کیفیت پیوندهای عاطفی بین انسان ها نقش بسیار پر رنگی دارد.

هورمون وازوپرسین (ADH)

هورمون وازوپرسین که نام دیگر آن هورمون آنتی دیورتیک می باشد، با اثر گذاری بر کلیه ها در بدن منجر به حفظ آب بدن و عدم دفع آن به شکل ادرار می شود. بدون وجود هورمون وازوپرسین، بدن ما میزان زیادی از آب خود را در شکل ادرار از دست داده و دچار کمبود شدید آب می شویم. این وضعیت طبی در پزشکی با نام بیماری دیابت بی مزه شناخته شده است. عین حال، هورمون آنتی دیورتیک (وازوپرسین) با کاهش قطر رگ ها و مویرگ های سرتاسر بدن منجر به افزایش فشار خون می شود.

تومور هیپوفیز خوش خیم

منظور از تومور هرگونه توده سلولی و یا رشد بی رویه گروهی از سلول ها در بخشی از بدن است. در آناتومی اعصاب، منظور از تومور هیپوفیز، وضعیتی است که در آن شاهد رشد و یا بزرگ شدن غیر عادی بخش هایی از غده هیپوفیز در ساختارهای قاعده جمجمه مغز می باشیم. گاهی اوقات گونه هایی از تومورهای موجود در غده هیپوفیز عاملی برای افزایش بیش از حد ترشح هورمون های تنظیم کننده بدن می شوند. گاهی اوقات نیز، به طور عکس، برخی از انواع تومورهای هیپوفیز منجر به کاهش و یا حتی قطع ترشح سایر هورمون های مغزی (چه در غده هیپوفیز و چه در ساختارهای دیگر مغزی) شوند.

انواع مختلف تومور هیپوفیز بر اساس نظر منظرات متخصصان آنکولوژی (سرطان شناسی) و جراحان مغز و اعصاب، دارای طیف وسیع و متنوعی هستند که بر اساس اندازه، محل، و خوش‌خیم/ بدخیم بودن می توان آنها را دسته بنده نمود. خوشبختانه، در اکثر موارد، تومورهای ایجاد شده در غده هیپوفیز خوش خیم و آدنوم هستند. تقریباً تمامی آدنوم های غده هیپوفیز در داخل ساختار همین غده هیپوفیز یا بافت احاطه کننده آن باقی مانده و به سایر بخش های بدن گسترش (متاستاز) نمی یابند. هر یک از این تومورهای هیپوفیز، نیازمند روش هایی اختصاصی برای درمان هستند که بهترین جراحان متخصص مغز و اعصاب باید مناسب ترین روش برای درمان تومور شما را تجویز نمایند.

یکی از نکات مهم در تومور هیپوفیز این است که اغلب تومورهای هیپوفیز بدون هیچ علامت خاصی هستند. اما گاهی اوقات جراحان مغز و اعصاب به صورت کاملاً تصادف و حین تصویربرداری های مغزی CT اسکن و MRI که با هدف بررسی سایر بیماری های سر، صورت، و یا گردن انجام شده، آنها را می یابند. در صورتی که تومورهای شناسایی شده در غده هیپوفیز بیمار در محلی باشند که مربوط به تولید یک یا چند هورمون است، بسته به تغییری که در وضعیت تولید و ترشح آن هورمون ایجاد می شود، می تواند منجر به علایم و نشانه هایی اختصاصی شود. در عین حال، علایم و عوارض تومورهایی از غده هیپوفیز بیمار که در بافت های غیر تولید کننده هورمون ایجاد شده اند، حسب به اندازه تومور و فشاری دارد که به ساختارهای جانبی غده هیپوفیز و بافت های پیرامونی آن وارد می آورد.

اولین و ساده ترین نوع طبقه بندی تومورهای هیپوفیز بر اساس اندازه و ابعاد آنها است. آن دسته از تومورهای خوش خیم موجود در غده هیپوفیز که اندازه ای کمتر از 1 سانتی متر داشته باشند را میکرو آدنوم هیپوفیز و آن دسته از تومورهای خوش خیم غده هیپوفیز که اندازه ای بیش از 1 سانتی متر دارند را ماکرو آدنوم هیپوفیز می نامند.

دو تقسیم بندی دیگر تومور هیپوفیز به صورت خوش خیم (غیر سرطانی) و یا بدخیم (سرطانی)، و نیز تومورهای کارکردی (عملکردی) و غیر کارکردی (غیر عملکردی) غده هیپوفیز هستند. تومورهای کارکردی غده هیپوفیز آن دسته از تومورها هستند که در نواحی تولید هورمون های غده هیپوفیز ایجاد شده اند. تومورهای کارکردی غده هیپوفیز به طور معمول منجر به افزایش ترشح هورمون های ناحیه ای می شوند که در آن تشکیل شده اند. تومورهای غیر کارکردی غده هیپوفیز تومورهایی هستند که یا در نواحی غیر تولید کننده هورمون در غده هیپوفیز تشکیل می شوند و یا بر میزان هورمون های تولید شده توسط غده هیپوفیز تاثیر خاصی کلینیکی ندارند. معروفترین تومورهای کارکردی غده هیپوفیز عبارتند از:

  • گروه تومورهای نواحی ترشح ACTH
  • انواع تومورهای نواحی ترشح هورمون تحریک تیروئید
  • خانواده تومورهای نواحی ترشح هورمون رشد
  • انواع تومورهای پلوری هورمون (چند بخش را بطور همزمان درگیر می کنند)
  • انواع تومورهای نواحی ترشح هورمون های گنادوتروپین
  • دسته تومورهای نواحی ترشح هورمون پرولاکتین

تومور هیپوفیز خوش خیم

انواع تومورهای سرطانی در غده هیپوفیز

به طور معمول توده ها و تومورهای سرطانی (کارسینوما) در غده هیپوفیز مغز بسیار نادر هستند. طبق گزارش های علمی موجود، وجود تنها چند صد مورد از تومورهای سرطانی هیپوفیز در مجلات پزشکی سرتاسر جهان گزارش شده اند. این تومورهای سرطانی غده هیپوفیز به طور معمول در بخش های تولید هورمون بوده و از نظر وضعیتی همانند تومورهای خوش خیم (آدنوم) غده هیپوفیز می باشند.

طبق دسته بندی های سازمان بهداشت جهانی در حوزه تومورهای مغزی غده هیپوفیز و قاعده جمجمه، تومورهای سرطانی غده هیپوفیز از نظر پاتوفیزیولوژی و نمونه برداری، در زیر میکروسکوپ ساختاری مشابه تومورهای خوش خیم (آدنوم) هیپوفیز دارند. همین امر موجب شده که تنها برخی از برجسته ترین اساتید جراحی مغز و اعصاب در جهان قادر به تشخیص آنها می باشند. در حقیقت می توان گفت که گویا تنها راه تشخیص سرطانی بودن یا نبودن یک تومور غده هیپوفیز این است که آن تومور به بخش های دیگر دورتر غده هیپوفیز نیز سرایت کرده باشد و متاستاز داده باشد.

متاسفانه، کارسینوما (تومور سرطانی) در غده هیپوفیز در بیشتر اوقات به سایر بخش های مخ، مخچه، عقده های پایه، سی پی انگل، بصل النخاع، ساقه مغز، نخاع، مننژ و حتی ساختارهای استخوانی قاعده جمجمه حمله می کند. در برخی از موارد بسیار نادر، تومورهای سرطانی از غده هیپوفیز به سایر اندام های بدن همچون کبد، قلب و یا ریه ها نیز سرایت کرده اند.

تومورهای سرطانی در غده هیپوفیز

عوامل ایجاد تومورهای هیپوفیز چه هستند؟

غده هیپوفیز غده ای بسیار کوچک است که در قاعده جمجمه و پشت ناحیه پل بینی قرار دارد. با وجودی که  غده هیپوفیز کوچک است و اندازه آن کم می باشد، این غده تقریباً بر تمامی گروه های سلولی و اندام های بدن ما تاثیر دارد تا جایی که به آن غده رهبر گفته می شود. تا زمان نگارش این مطلب، هنوز با وجود پیشرفت ها دانش پزشکی، علت دقیق بروز تومورهای مختلف غده هیپوفیز مشخص نشده اند.

به دلیل اینکه هورمون های تولید شده در غده هیپوفیز نقش تنظیمی در موارد مهم زندگی همچون رشد، فشار خون و تولید مثل دارند، شناسایی عوامل ایجاد تومورهای غده هیپوفیز از اهمیت بالایی برخوردارند. به گفته دکتر محسن القاسی میزان محدودی از انواع تومورهای غده هیپوفیز ممکن است بواسطه عوامل وراثتی و الگوهای خانوادگی منتقل شوند. اما در اکثریت غالب موارد، در تومورهای غده هیپوفیز الگوهای انتقال وراثتی مشاهده نشده است.

یکی از موارد جالب در تومورهای غده هیپوفیز، بیماری های زمینه سازی این تومورها هستند. افرادی که سابقه خانوادگی بیماری هایی همچون نئوپلازی غدد درون ریز نوع 1 (MEN 1) را دارند، بیشتر احتمال دارد که به انواع تومورهای غده هیپوفیز مبتلا شوند. در بیماری MEN 1 چندین تومور در غدهای مختلف درون ریز بدن به طور هم زمان تشکیل می شوند. امروزه، با توجه به پیشرفت های وسیع دانش بیوتکنولوژی، تست های ژنتیک بسیار نیرومندی برای تشخیص دقیق و درست بیماری نئوپلازی غدد درون ریز نوع 1 وجود دارند.

یکی از نکات بسیار مهم در حوزه تومورهای غده هیپوفیز این است که در حدود 5 تا 25 درصد افراد به ظاهر سالم نیز دچار ناهنجاری هایی در غده هیپوفیز خود هستند. این ناهنجاری های غده هیپوفیز تنها در تصویر برداری های MRI مشخص می شوند. از نظر ظاهری و عملکردی، این افراد کار و زندگی عادی خود را داشته و هیچ گونه عارضه و یا حتی بیماری نهفته ای نیز ندارند.

عوامل ایجاد تومورهای هیپوفیز

آقاى میانسال که با شکایت تارى دید بررسى شد و با تشخیص آدنوم هیپوفیز تحت عمل جراحى قرار گرفت.
جراحى به روش اندوسکوپیک و از طریق بینى انجام مى شود. در این روش از طریق بینى و سینوس هاى جمجمه وارد کف جمجمه شده و تومور هیپوفیز برداشته مى شود و دیگر نیازى به باز کردن جمجمه نیست.

نظر بدهید

(۰ نظر)

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *